Adıma saxta hesab açıldığını necə bilə bilərəm?

Bəzən ilk xəbər başqalarından gəlir. Dostunuz “sizdən” ikinci izləmə sorğusu aldığını deyir, qohumunuz yeni hesabınızı soruşur və ya kimsə heç göndərmədiyiniz mesaja cavab yazır. Xüsusilə söhbət puldan gedirsə, dərhal yoxlayın.

Bəzi saxta hesablar isə səssiz fəaliyyət göstərir. Hesab fotolarınızı tamam başqa adla, məsələn, romantik fırıldaqçılıq və ya saxta mağaza üçün işlədə bilər və sizi tanıyan heç kim onu görməyə bilər. Ona görə də kiminsə xəbər verməsini gözləmədən vaxtaşırı özünüz yoxlamağınız faydalıdır.

Heç bir alətdən istifadə etmədən pulsuz nəyi yoxlaya bilərəm?

Ən sürətli başlanğıc nöqtəsi platformaların öz axtarış xanalarıdır. Sizin və dostlarınızın istifadə etdiyi hər tətbiqə on dəqiqə ayırın.

  1. Instagram, TikTok və Facebook-da tam adınızı, ləqəbinizi və adınızın tez-tez rast gəlinən səhv yazılışlarını axtarın; adınızı Azərbaycan hərfləri olmadan da yoxlayın, məsələn, “ə” əvəzinə “e” və ya “a”, “ş” əvəzinə “sh” ilə.
  2. İstifadəçi adlarınızı kiçik dəyişikliklərlə axtarın: əlavə nöqtə, alt xətt və ya sonda rəqəm kimi.
  3. Eyni axtarışları hesabdan çıxmış halda, brauzerin gizli pəncərəsində və ya dostunuzun hesabından təkrarlayın.
  4. İki-üç yaxın dostunuzdan xahiş edin ki, “ikinci sizdən” sorğu gəlsə, sizə xəbər versinlər.
  5. Axtarış sistemində adınızı dırnaq içində axtarın və tanımadığınız profilləri qeyd edin.

Saxta hesabı açan şəxs əsl hesabınızı bloklaya bilər və bu halda saxta hesab sizin axtarışlarınızda görünmür; ona görə başqasının gözü ilə yoxlamaq vacibdir.

Niyə köhnə foto yox, təzə selfi ilə yoxlamaq lazımdır?

Google Lens, Bing Visual Search və ya TinEye kimi tərs şəkil axtarışı alətləri əsasən yüklədiyiniz fotonun surətlərini, o cümlədən kəsilmiş və ya filtrlənmiş variantlarını axtarır. Hansı fotonun götürüldüyünü bilirsinizsə, bu işə yarayır; bilmirsinizsə, hər fotonu bir-bir axtarmalı olacaqsınız.

Üz axtarışı başqa cür işləyir: faylı yox, üzün özünü müqayisə edir. Ona görə net və təzə fotonuz üzünüzün göründüyü digər fotoların olduğu açıq səhifələrə, hətta açıq olduğunu unutduğunuz şəkillərə apara bilər. Görünüşünüz xeyli dəyişibsə, köhnə fotonu da yoxlayın, çünki saxta hesab illər əvvəlki şəkillərinizdən istifadə edə bilər.

Əksər telefonlarda FaceSonar-ın yükləmə düyməsi kamera ilə şəkil çəkməyə və ya qalereyadan foto seçməyə imkan verir. Yaxşı yoxlama fotosu müqayisəni daha etibarlı edir:

  • Gün işığında, birbaşa kameraya baxaraq, günəş eynəyi, maska və ya güclü filtr olmadan çəkin.
  • Kadrda yalnız sizin üzünüz olsun və ya yükləməzdən əvvəl digər adamları kəsib çıxarın.
  • Uzaqdan çəkilmiş qrup şəkli yox, üzünüzün kifayət qədər iri göründüyü foto seçin.

Yalnız öz üzünüzü axtarın; başqalarının kim olduğunu öyrənmək üçün onların fotolarını üz axtarışından keçirmək bu yoxlamanın məqsədi deyil.

Üz axtarışı nəyi tapa bilər, nəyi tapa bilməz?

Üz axtarışı yalnız internetdə hər kəsə açıq olan və axtardığı indeksə düşmüş məzmunu tapa bilər. Bunlara açıq profillər, açıq paylaşımlar, forumlar, bloqlar və üzünüzü göstərən digər saytlar aiddir. Açıq saxta hesab orada çıxa bilər; keçən həftə açılmış hesab isə hələ indeksə düşməmiş ola bilər.

Qapalı hesabları, qapalı qrupları, vaxtı bitmiş hekayələri, şəxsi mesajları, giriş tələb edən tanışlıq tətbiqlərindəki profilləri və canlı yayımları görə bilməz. Nəticələr də şəxsiyyəti yox, oxşarlığı göstərir: sizə bənzəyən biri yüksək bal ala bilər, ona görə hər mənbəni açın və şəkildəkinin həqiqətən siz olub-olmadığına özünüz qərar verin.

FaceSonar də belə işləyir. Bir foto yükləyirsiniz; o, FaceSonar-ın serverində gizli saxlanılır və heç vaxt hər kəsə açıq olmur, ödənişi edilməmiş fotolar isə 30 gündən sonra avtomatik silinir. Üzü seçirsiniz və ekrandakı skan onu yalnız axtarışa hazırlayır; bu skan simulyasiyadır və heç vaxt uyğunluq göstərmir. Hesabatın kilidini açdığınız zaman açıq veb-səhifələrdən ibarət üçüncü tərəf üz indeksində əsl axtarış aparılır və oxşar üzün olduğu səhifələr, hər biri oxşarlıq balı və mənbə linki ilə sıralanır. Hesabat üçün kartla ödənilən axtarış paketi və ya plan lazımdır, ona görə yuxarıdakı pulsuz yoxlamalardan başlamaq məntiqlidir.

Nəticə çıxmaması həmin indeksdə açıq heç nə tapılmadığını göstərir, saxta hesabın olmadığını yox.

Nümunə ssenari: yoxlama necə gedə bilər?

Bu, addımları göstərmək üçün uydurulmuş nümunədir; real şəxs və ya hadisə deyil. Ayselin əmisi oğlu deyir ki, Ayselin adına alt xətt əlavə olunmuş bir Instagram hesabı ona izləmə sorğusu göndərib. Aysel öz hesabından axtaranda heç nə tapmır, çünki saxta hesab onu bloklayıb; əmisi oğlunun göndərdiyi linki brauzerin gizli pəncərəsində açanda isə köhnə tətil fotolarından altısını görür.

Əvvəlcə linki kopyalayır, profilin və hesabın bir dostuna yazıb borc pul istədiyi mesajın ekran görüntülərini çəkir. Saxta hesab onu blokladığı üçün Instagram-ın təqlid formasından istifadə edərək şikayət edir, sonra əsl hesabında saxta istifadəçi adını göstərən hekayə paylaşır.

Başqa hesabların olub-olmadığını yoxlamaq üçün oğurlanmış fotoları tərs şəkil axtarışından, həmin səhər çəkdiyi selfini isə üz axtarışından keçirir. Yalnız öz açıq profillərini və köhnə bir idman klubunun səhifəsini tapır. Qapalı hesabların bu axtarışlara düşmədiyini bildiyi üçün bir aydan sonra yenidən yoxlamaq üçün xatırlatma qurur.

Saxta hesab tapanda ilk növbədə nə etməliyəm?

Şikayət etməzdən əvvəl sübutları saxlayın, çünki platforma hesabı sildikdə sübutlar da adətən onunla birlikdə yox olur. Polisə və ya banka müraciət edərkən, yaxud hesab başqa adla geri qayıdanda yeni şikayət üçün onlar sizə lazım ola bilər.

  1. Profilin tam linkini kopyalayın və istifadəçi adını dəqiq yazın.
  2. Profilin, paylaşımlarının və göndərdiyi mesajların ekran görüntülərini, mümkünsə tarix görünəcək şəkildə çəkin.
  3. Hesabı izləməyin, ona yazmayın, mübahisəyə girməyin və hesabı sildirməyi təklif edən heç kimə pul ödəməyin.
  4. Etdiyiniz hər şikayətin qısa qeydini aparın: platforma, tarix, varsa müraciət nömrəsi və nəticə.

Fotolarınızla saxta profil açılanda nə etmək lazım olduğuna dair bələdçimiz sübutlar, tanışlıq tətbiqləri və hüquqi yollar barədə daha ətraflı danışır.

Instagram, TikTok və Facebook-da təqlid edən hesabdan necə şikayət etmək olar?

Adi spam və ya saxta hesab şikayəti əvəzinə platformanın məhz təqlid üçün nəzərdə tutulmuş seçimindən istifadə edin; belə şikayət kimin təqlid edildiyini yoxlayan baxışa göndərilir. Şəxsiyyətinizi təsdiqləməyə hazır olun: bu məqsədlə hazırlanmış formalar adətən şəxsiyyət vəsiqənizin fotosunu tələb edir. Instagram və TikTok-da menyu adları tətbiqin dilindən asılıdır, ona görə aşağıda mötərizədə ingiliscə adlar da verilib.

  • Instagram: profili açın, istifadəçi adının yanındakı seçimlər menyusuna toxunun, şikayət (Report), sonra hesabdan şikayət (Report Account) və hesabın başqası kimi özünü təqdim etdiyini bildirən variantı (It's pretending to be someone else) seçin, ardından təqlid növünü göstərin. Instagram hesabınız yoxdursa və ya saxta hesab sizi bloklayıbsa, Instagram-ın təqlid formasından istifadə edin; forma şəxsiyyət vəsiqəsini əlinizdə tutduğunuz bir fotonu istəyir və Instagram yalnız təqlid edilən şəxsdən və ya valideyn kimi səlahiyyətli nümayəndəsindən gələn şikayətlər əsasında tədbir görə bildiyini bildirir.
  • TikTok: tətbiqdə profilə keçin, yuxarıdakı paylaşma (Share) düyməsinə toxunun, sonra şikayət (Report), hesabdan şikayət (Report account) və başqası kimi davranma (Pretending to Be Someone) seçimini edin, “Mən” (Me) variantını işarələyib göndərin. Veb-brauzerdə eyni addımlara profildəki əlavə seçimlər (More options) düyməsi ilə çatılır. TikTok-un onlayn formaları da var: ABŞ-dan kənardakı hesablar üçün mümkün pozuntu barədə bildirişi, kateqoriya olaraq hesab pozuntusunu, səbəb olaraq isə təqlidi seçirsiniz.
  • Facebook: profilə keçin, örtük fotosunun altındakı “Seçimlər” menyusunu açın, “Profildən şikayət et” seçimini edin və göstərişlərə əməl edin; saxta Səhifədən də eyni qaydada şikayət edilir. Hesabınız yoxdursa və ya hesabınıza girə bilmirsinizsə, Facebook-un yardım mərkəzindəki əlaqə formasından istifadə edin.
  • Saxta hesab intim görüntülərinizi və ya cinsi xarakterli saxta (deepfake) videolarınızı paylaşırsa, bunu şikayətdə açıq yazın; məsələn, TikTok belə hallar üçün veb-formadan istifadə etməyi xahiş edir.

Şikayət menyularının yeri tez-tez dəyişir; seçim dəyişibsə, platformanın yardım mərkəzində “impersonation” və ya “təqlid” sözünü axtarın.

Saxta hesabı daha da yaymadan tanışlarımı necə xəbərdar edim?

Saxta hesabın ən çox yaxınlaşacağı adamlar izləyiciləriniz, dostlarınız və ailənizdir; ona görə onlara tez xəbər verin: əsl hesabınızda paylaşım və ya hekayə yerləşdirin, ən yaxınlarınıza isə birbaşa yazın.

Saxta hesabın fotolarını yox, istifadəçi adını paylaşın ki, şəkilləriniz daha çox yayılmasın. Yeni hesabdan heç vaxt pul, hədiyyə kartı və ya kod istəməyəcəyinizi deyin, insanlardan profildən təqlid kimi şikayət etmələrini xahiş edin, artıq pul göndərən varsa, dərhal bankına zəng etməsini tövsiyə edin.

Nə vaxt polisə müraciət etməliyəm və hara?

Hesabın silinməsi üçün adətən platformaya şikayət kifayət edir. Amma saxta hesab kimdənsə pul istəyirsə, insanları hədələyir, şantaj edir və ya təqib edirsə, intim görüntülərinizi paylaşırsa, şəxsiyyət sənədlərinizdən istifadə edirsə və ya silindikdən sonra təkrar-təkrar açılırsa, polisə də müraciət edin. Sübut qeydlərinizi, linkləri və ekran görüntülərini özünüzlə götürün.

  • Azərbaycan: Daxili İşlər Nazirliyinin 102 Zəng mərkəzinə zəng edin, yaxınlıqdakı polis şöbəsinə gedin və ya nazirliyin e-muraciet.mia.gov.az elektron müraciət sistemi vasitəsilə yazılı müraciət göndərin. Müraciətə profilin linkini, ekran görüntülərini və baş verənlərin qısa təsvirini əlavə edin.
  • Türkiyə: orada yaşayırsınızsa, Türkiyə polisinin kibercinayətlərlə mübarizə bölməsi əvvəlcə hesabdan platformaya şikayət etməyi, sonra cinayəti təsvir edən imzalı ərizəni şəxsən polis şöbəsinə, Cumhuriyet Başsavcılığına (prokurorluğa) və ya Siber Suçlarla Mücadele Şube Müdürlüğünə aparmağı tövsiyə edir; ekran görüntülərini və hesabın linkini də əlavə edin. İmzalı ərizəni skan edib e-poçtla göndərməyin.
  • Digər ölkələr: yerli polisə və ya ölkənizin rəsmi kibercinayət, yaxud fırıldaqçılıq bildiriş xidmətinə müraciət edin və sizə verilən müraciət nömrəsini saxlayın.

Kiminsə həyatı təhlükədədirsə, onlayn formadan istifadə etməyin: Azərbaycanda 112-yə və ya polisə 102-yə, Türkiyədə 112-yə, başqa ölkələrdə isə yerli təcili yardım nömrəsinə zəng edin.

Nə qədər tez-tez yenidən yoxlamalıyam?

Silinmiş saxta hesablar bəzən yeni istifadəçi adı ilə geri qayıdır. Pulsuz yoxlamaları bir neçə aydan bir və saxta hesab silindikdən bir neçə həftə sonra, hər dəfə eyni ad variantlarından istifadə edərək təkrarlayın.

Arada şəxsi hesablarınızı mümkün qədər qapalı saxlayın, açıq olmasından narahat olmayacağınız profil şəkilləri seçin, iki addımlı doğrulamanı aktivləşdirin və adınız üçün veb-bildiriş qurun.

Tez-tez verilən suallar

Saxta hesabın arxasında kimin olduğunu öyrənə bilərəmmi?

Platformalar adətən şikayət edən şəxsə hesabı kimin idarə etdiyini demir; bunu özünüz aşkar etməyə çalışmaq sizi riskə ata və ya yanlış adamı göstərə bilər. Cinayət varsa, sübutlarınızı polisə verin; istintaq çərçivəsində platformadan məlumat tələb oluna bilər.

Şikayət etdiyimi saxta hesab biləcəkmi?

Instagram bildirir ki, əqli mülkiyyət pozuntusu ilə bağlı şikayətlər istisna olmaqla, şikayətlər anonimdir və şikayət edilən hesab kimin şikayət etdiyini görmür. Təqlid formaları isə şikayətin həqiqətən təqlid edilən şəxsdən gəldiyini təsdiqləmək üçün şəxsiyyət sənədi istəyir. Sənədinizi yalnız platformanın öz yardım mərkəzi vasitəsilə yükləyin.

Üz axtarışı qapalı saxta hesabı tapa bilərmi?

Xeyr. Üz axtarışı da, tərs şəkil axtarışı da yalnız internetdə hər kəsə açıq olanı görür. Qapalı hesab, qapalı qrup, mesajlar və ya giriş tələb edən tanışlıq tətbiqi profili nəticələrdə çıxmır; ona görə dostlarınızdan soruşmaq və hər tətbiqin içində axtarmaq yenə də vacibdir.

Belə yoxlama üçün selfi yükləmək təhlükəsizdirmi?

Yükləməzdən əvvəl xidmətin fotonuzla nə etdiyini oxuyun. FaceSonar-da foto gizli saxlanılır və heç vaxt hər kəsə açıq olmur, üçüncü tərəf üz indeksinə yalnız hesabatın kilidini açdığınız zaman göndərilir, ödənişi edilməmiş fotolar isə 30 gündən sonra avtomatik silinir.

Hesab fotolarımı başqa adla işlədir. Bu da təqlid sayılırmı?

Yenə də şikayət edin: təqlid seçimini işarələyin və fotoların sizə aid olduğunu izah edin; orijinal paylaşımlarınıza dair sübutlar işinizə yarayacaq. Fotoları özünüz çəkmisinizsə, müəllif hüququ şikayəti də bir yoldur, amma belə şikayətlər anonim olmaya bilər.

Mənbələr və əlavə kömək

Bu keçidlər rəsmi və ya müstəqil mənbələrə aparır. FaceSonar onlarla əlaqəli deyil.