Kiminsə Tinder, Bumble və ya Hinge-də olub-olmadığını öyrənmək mümkündürmü?

Kənardan mümkün deyil. Tanışlıq tətbiqlərinin əksəriyyəti profilləri yalnız hesaba daxil olmuş istifadəçilərə, məsafə, yaş və digər seçimlərə görə süzərək göstərir; ad və ya fotoya görə axtarış aparmaq mümkün olan açıq kataloq təklif etmir. Axtarış sistemləri adətən bu profilləri indeksləyə bilmir, ona görə də onlar Google nəticələrində, tərs şəkil axtarışında və ya üz axtarışında çıxmır.

Tanışlıq profili açıq internetə yalnız kimsə onu ora köçürdükdə düşür, məsələn, açıq səhifədə yenidən paylaşılan ekran görüntüsü kimi. Bu, nadir hallarda olur; olanda da surət profilin yalnız müəyyən bir gündəki görünüşünü göstərir, hələ də istifadə olunub-olunmadığını yox.

Kiminsə tanışlıq tətbiqində olub-olmadığını üzə çıxarmağı vəd edən saytlara ehtiyatla yanaşın. Onlar tətbiqlərin içini adi istifadəçidən artıq görə bilmir; onlara pul ödəmək və ya sevgilinizin məlumatlarını vermək etibar edə bilməyəcəyiniz bir cavab üçün həm pulunuzu, həm də şəxsi məlumatları riskə atır.

Hansısa xidmət tanışlıq tətbiqlərinin içində axtarış apara bildiyini iddia edirsə, tətbiqlərin hesaba girişlə qoruduğu məlumatları necə görə bildiyini soruşun.

FaceSonar kimi üz axtarışı əslində nəyi göstərə bilər?

FaceSonar açıq veb-səhifələrdən ibarət üçüncü tərəf üz indeksində axtarış aparır. Hesabatın kilidi açıldıqda oxşar üzün göründüyü səhifələri, hər biri üçün oxşarlıq balı və mənbəyə keçidlə sadalayır. İndeks hesaba girişlə qorunan tanışlıq profillərini, qapalı hesabları, mesajları və canlı yayımları əhatə etmir, ona görə də sevgilinizin Tinder, Bumble, Hinge və ya Badoo-da olub-olmadığı sualına cavab verə bilməz.

Sevgilinizin fotosu ilə axtarış ən yaxşı halda açıq səhifələri tapar: onun öz açıq profillərini, işarələndiyi fotoları və ya ona bənzəyən yad adamları. Bunların heç biri tanışlıq tətbiqləri barədə heç nə demir. İstifadə qaydalarımız da yalnız axtarmaq üçün qanuni əsasınız olan üzləri axtarmağı və aləti başqa birini izləmək üçün işlətməməyi tələb edir.

Üz axtarışı tanışlıqla bağlı başqa hallarda faydalıdır. Yeni biri ilə tanış olursunuzsa, Tinder, Bumble, Hinge və Badoo-dakı tanışınızın real olub-olmadığına dair bələdçilərimiz onun fotolarının həqiqətən ona aid olduğunu necə yoxlamağı göstərir. Kimsə sevgilinizin şəkillərini saxta profildə istifadə edirsə, sevgiliniz öz fotolarının surətlərini axtarıb onlardan şikayət edə bilər.

Oxşarlıq bir işarədir, heç vaxt şəxsiyyətin sübutu deyil; açıq səhifədəki oxşar üz isə tanışlıq tətbiqləri barədə sizə heç nə demir.

Kimsə sevgilimi tanışlıq tətbiqində gördüyünü deyir. Bu nəyi sübut edir?

Adətən tətbiqdən istifadə edən dostunuz profilə rast gəlir və sizə xəbər verir. Bunu ciddi qəbul edin, amma bu, yalnız profilin mövcud olduğunu göstərir: nə vaxt yaradıldığını, axırıncı dəfə nə vaxt istifadə olunduğunu və kimin idarə etdiyini yox. Nəticə çıxarmazdan əvvəl mümkün izahları nəzərdən keçirin.

  • Köhnə hesab: tətbiqi telefondan silmək profili silmir. Məsələn, Hinge-in yardım mərkəzi tətbiqi silməyin hesabı silmədiyini bildirir; əksər tətbiqlərdə hesabı silmək üçün ayarlarda ayrıca addım atmaq lazımdır.
  • Saxta profil: fırıldaqçılar və başqasının adından çıxış edənlər profilləri tez-tez real insanların fotoları ilə qurur, yəni adından istifadə olunan şəxs elə sevgiliniz ola bilər.
  • Bənzəyən biri: kiçik ekran görüntüsündə üz cizgiləri, saçı və geyim tərzi oxşar olan birini asanlıqla sevgilinizlə səhv salmaq olar.
  • Aktiv profil: göründüyü kimi də ola bilər.

Dostunuzdan yalnız nə gördüyünü soruşun (ad, yaş, fotolar, profil mətni); sevgilinizi sınamaq üçün o profillə uyğunluq yaratmasını və ya ona yazmasını xahiş etməyin.

Sevgilimin telefonunu və ya hesablarını yoxlamaq qanunidirmi?

Çox vaxt yox və bir çox ölkənin qanunları buna ciddi yanaşır. Sevgilinizin ekran kilidi kodunu və ya parolunu bilməyiniz, yaxud təxmin etməyiniz ondan istifadəyə icazəniz olduğu demək deyil.

Azərbaycanda Cinayət Məcəlləsinin 271-ci maddəsi İKT sisteminə və ya onun bir hissəsinə hüququ olmadan, mühafizə tədbirlərini pozmaqla və ya orada saxlanılan elektron verilənləri ələ keçirmək niyyəti ilə qəsdən daxil olmanı cinayət sayır; cəza iki min manatdan dörd min manatadək cərimə və ya iki ilədək azadlıqdan məhrum etmədir. 272-ci maddə ötürülən elektron verilənlərin texniki vasitələrlə qanunsuz ələ keçirilməsini, 155-ci maddə yazışma və telefon danışıqlarının sirrinin pozulmasını, 156-cı maddə isə şəxsi və ailə həyatının sirri olan məlumatların qanunsuz toplanmasını və yayılmasını əhatə edir.

Bu, təkcə Azərbaycana aid deyil: Türkiyədə Türk Cinayət Qanununun 243-cü maddəsi, Almaniyada Cinayət Məcəlləsinin 202a paraqrafı, Böyük Britaniyada isə 1990-cı il Kompüterdən Sui-istifadə Qanunu (Computer Misuse Act) bənzər əməlləri cəzalandırır. Qanundan kənarda da zorakılığa qarşı çalışan təşkilatlar gizli izləməni ayrıca təhlükə işarəsi sayır: ABŞ-ın Milli Məişət Zorakılığı Qaynar Xətti partnyorun telefonuna casus proqram yükləməyi texnologiya vasitəsilə zorakılığın nümunələri sırasında göstərir. Ölkədən asılı olaraq aşağıdakıların hər biri cinayət ola bilər:

  • Sevgilinizin telefonunu icazəsiz açıb mesajlarını və ya tətbiqlərini oxumaq.
  • Nə vaxtsa sizə dediyi parolla belə olsa, onun tanışlıq, e-poçt və ya sosial şəbəkə hesablarına daxil olmaq.
  • Telefonuna izləmə və ya nəzarət tətbiqi qurmaq. ABŞ Federal Ticarət Komissiyası (FTC) belə casus proqramları (stalkerware) cihaza sahibinin xəbəri olmadan yüklənən proqram təminatı kimi təsvir edir; bu yolla mesajlara, fotolara və yerləşmə məlumatlarına gizlicə çatmaq Azərbaycanda yazışma sirri və şəxsi həyatın toxunulmazlığı ilə bağlı maddələri də gündəmə gətirə bilər.
  • Mesajlarını, fotolarını və ya yerləşmə məlumatlarını özünüzə və ya başqalarına göndərmək.

Bu, hüquqi məsləhət deyil, ümumi məlumatdır; qanunlar ölkədən ölkəyə dəyişir, lakin kiminsə cihazlarına və ya hesablarına gizlicə daxil olmaq bir çox ölkədə cinayətdir.

Bəs özüm tətbiqə üzv olsam və ya tələ qursam?

Öz real profilinizlə qeydiyyatdan keçmək qanunsuz deyil, amma zəif yoxlamadır. Tətbiqlər kimin profilini görəcəyinizi məsafə, yaş və digər filtrlərə görə müəyyən edir, Tinder isə istifadəçilərə telefon kontaktlarındakı insanları əvvəlcədən bloklamağa imkan verir. Sevgilinizi görməməyiniz heç nəyi sübut etmir, görməyiniz isə yalnız profilin mövcud olduğunu göstərir.

Onu aldatmaq üçün saxta şəxsiyyət yaratmaq isə tamam başqa məsələdir. Tinder-in İcma Qaydaları, əyləncə üçün olsa belə, saxta hesab yaratmamağı və başqa şəxs olduğunuzu iddia etməməyi tələb edir; saxta profillər çox vaxt yad birinin fotolarından istifadə edir və üçüncü şəxsi başqasının onun adından çıxış etməsinin qurbanına çevirir. Tələ işə yarasa belə, sonrakı söhbət sevgilinizin nə etdiyindən çox, sizin bunu necə öyrəndiyinizə yönəlir.

Bu barədə sevgilimlə necə danışım?

Sizə dürüst cavab verə biləcək yeganə yoxlama birbaşa söhbətdir və onu necə başlamağınız önəmlidir. Ağlınıza gəlməmiş izaha da yer saxlayın.

  1. Sakit və təkbətək ola biləcəyiniz anı seçin: mübahisənin ortasını və ya gecə yarısı göndərilən mesajı yox.
  2. Nə gördüyünüzü və ya sizə nə deyildiyini, bunun nə vaxt olduğunu şişirtmədən, açıq deyin.
  3. İttihamla başlamaq əvəzinə bunun sizə necə təsir etdiyini danışın, məsələn: «Bunu görəndə çox sarsıldım».
  4. «Bunu anlamağıma kömək edərsən?» kimi açıq sual verin və cavabı sonadək dinləyin.
  5. Bundan sonra nə olacağı barədə razılaşın. Köhnə hesabdırsa, sevgiliniz onu özü silə bilər; saxtadırsa, onu başqasının adından açılmış profil kimi şikayət edə bilər.
  6. Cavab sizi incidirsə, dərhal qərar verməli deyilsiniz. Özünüzə vaxt verin və etibar etdiyiniz biri ilə danışın.

Pusquya salmayın, soruşun: ekran görüntüsünü «tutdum səni» əhvalı ilə qarşısına qoymaq çox vaxt münasibət haqqında söhbət əvəzinə ekran görüntüsü üstündə mübahisəyə səbəb olur.

Bu, praktikada necə görünə bilər? Xəyali nümunə

Bu, real hadisə deyil, izah üçün qurulmuş xəyali ssenaridir. Leylanın rəfiqəsi ona sevgilisi Orxanın fotoları olan Hinge profilinin ekran görüntüsünü göndərir. Leylanın ağlına ilk gələn, Orxan yatarkən onun telefonunu araşdırmaq olur. O, bunu etməməyə qərar verir: həm cinayət ola biləcəyi üçün, həm də etibar edə biləcəyi cavab istədiyi üçün.

Əvəzində ekran görüntüsünə diqqətlə baxır. Fotolar üç il əvvəlki səfərdəndir, profil mətnində isə Orxanın onlar tanış olmamışdan əvvəl ayrıldığı iş yeri yazılıb. Həmin axşam Leyla ona göndərilənləri Orxana göstərir və bunun onu qorxutduğunu deyir. Orxan profili onlar birlikdə olmamışdan əvvəl açdığını, tətbiqi silsə də, hesabı heç vaxt silmədiyini izah edir. Sonra tətbiqi Leylanın yanında açır və hesabı özü silir.

Nəticə başqa cür də ola bilərdi: profil yeni ola bilərdi və ya Orxanın şəkilləri ilə açılmış saxta hesab çıxa bilərdi. Üsul yenə eyni qalardı: əslində nə gördüyünüzə baxın, birbaşa soruşun və sonra nəyə ehtiyacınız olduğuna qərar verin.

Cavab məni incidirsə, haradan dəstək ala bilərəm?

Şübhəni, bəzən də həqiqəti tək daşımaq çətin ola bilər. Ailə psixoloqları həm etibarı bərpa etmək istəyən cütlüklərlə, həm də bundan sonra nə istədiyinə qərar verməyə çalışan insanlarla işləyir; özünüz üçün kömək almaqdan ötrü sevgilinizin razılığına ehtiyacınız yoxdur.

Sevgiliniz sizin telefonunuzu yoxlayırsa, kimlərlə görüşdüyünüzə nəzarət edirsə və ya onun reaksiyasından qorxursunuzsa, vəziyyət fərqlidir. Əvvəlcə öz təhlükəsizliyinizi düşünün və mövzunu açmazdan əvvəl dəstək xəttinə müraciət edin.

  • Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin Bakıda və regionlarda fəaliyyət göstərən 11 Uşaq və Ailələrə Dəstək Mərkəzində psixoloqlar və sosial iş mütəxəssisləri çalışır; mərkəzlər həssas vəziyyətdə olan ailələrə və şəxslərə dəstək göstərir.
  • 860 Dəstək Xətti gender əsaslı və məişət zorakılığı ilə üzləşmiş şəxslərə məlumat və məsləhət verir, zərurət olduqda təmənnasız psixoloji konsultasiya təklif edir: şəhər telefonundan 860, mobil nömrələrdən və regionlardan isə 012 860 yığın.
  • Təhlükə və ya hədə altındasınızsa, Daxili İşlər Nazirliyinin 102 nömrəsi ilə polisə, təcili hallarda isə 112-yə zəng edin.
  • Fərdi dəstək üçün ixtisaslı psixoloqa və ya ailə terapevtinə müraciət edə bilərsiniz; xaricdə yaşayırsınızsa, olduğunuz ölkədəki ailə məsləhəti xidmətlərinə və yerli polisə üz tutun.

Öz telefonunuza izləmə proqramı yükləndiyindən şübhələnirsinizsə, ABŞ Federal Ticarət Komissiyası proqramı silməzdən əvvəl məişət zorakılığı üzrə mütəxəssislə danışmağı tövsiyə edir, çünki girişini itirən şəxs davranışını kəskinləşdirə bilər; Azərbaycanda bunun üçün 860 Dəstək Xəttinə zəng edə bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Hesab açmadan Tinder-də ad və ya fotoya görə axtarış apara bilərəmmi?

Xeyr. Tinder açıq axtarış təklif etmir; profillər hesaba daxil olmuş istifadəçilərə yerləşməyə və seçimlərə görə göstərilir. Tanışlıq tətbiqlərində kənardan axtarış apara bildiyini iddia edən saytlar da bu girişin arxasını görə bilmir.

FaceSonar sevgilimin tanışlıq profili olub-olmadığını deyə bilərmi?

Xeyr. FaceSonar açıq veb-səhifələrdən ibarət üçüncü tərəf üz indeksində axtarış aparır; bu indeksə tanışlıq profilləri, qapalı hesablar və mesajlar daxil deyil. Hesabat ən yaxşı halda oxşar üzün göründüyü açıq səhifələri göstərə bilər və bu, tanışlıq tətbiqləri barədə heç nə demir; ona görə də bu suala cavab tapmaq üçün hesabata pul ödəməyi tövsiyə etmirik.

Sevgilimin köhnə profili hələ də tətbiqdədir. Bu, onu istifadə etdiyi deməkdirmi?

Mütləq deyil. Tətbiqi silmək hesabı silmir, ona görə də profil insan ondan istifadəni dayandırandan çox sonra da görünə bilər. Bu barədə soruşun; həqiqətən köhnədirsə, sevgiliniz hesabı tətbiqin ayarlarından silə bilər.

Telefonu kilidli deyilsə, sevgilimin mesajlarını oxumaq cinayətdirmi?

Ola bilər. Almaniyanın 202a paraqrafı kimi bəzi normalar parolun və ya digər mühafizənin aşılmasını şərt qoyur, lakin Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin yazışma sirrini qoruyan 155-ci maddəsi belə şərt qoymur; 271-ci maddə də yalnız mühafizənin pozulması ilə məhdudlaşmır, elektron verilənləri ələ keçirmək niyyəti ilə hüquqsuz daxil olmanı da əhatə edir. Qanun nə deyirsə desin, kiminsə mesajlarını icazəsiz oxumaq etibara ciddi zərbədir; bu, hüquqi məsləhət deyil, ümumi məlumatdır.

Sevgilimin telefonunu artıq yoxlamışam. İndi nə etməliyəm?

Burada dayanın, tapdığınız heç nəyi köçürməyin, başqasına göndərməyin və ya saxlamayın. Danışarkən bunu dürüstcə etiraf etməyi düşünün, çünki gizli yoxlamalar üzərində qurulan söhbət nadir hallarda düzgün məcrada gedir. Psixoloq sizi buna nəyin vadar etdiyini anlamağa kömək edə bilər.

Dostumdan mənim əvəzimə baxmasını xahiş edə bilərəmmi?

Tətbiqdən onsuz da istifadə edən dostunuz sevgilinizin profilinə rast gəlsə, gördüyünü sizə danışmasında problem yoxdur. Ondan hesab açmasını, sevgilinizlə uyğunluq yaratmasını və ya ona yazmasını istəmək isə onu arada qoyur və saxta profillə tələ qurmaqdan o qədər də fərqlənmir. Dostunuzun gördüyü danışmaq üçün səbəbdir, sübut deyil.

Mənbələr və əlavə kömək

Bu keçidlər rəsmi və ya müstəqil mənbələrə aparır. FaceSonar onlarla əlaqəli deyil.