Fırıldağa düşdüyümü indicə anladım. İlk növbədə nə etməliyəm?

Şok və utanc hissi tamamilə təbiidir və sadəlövh olduğunuzu göstərmir: bu sxemləri çox vaxt mütəşəkkil cinayətkarlar qurur. Bunu kimin etdiyi sualı gözləyə bilər. Əvvəlcə pulunuzu və hesablarınızı qoruyun, təxminən bu ardıcıllıqla.

  1. Ödəniş etməyi dayandırın. Fırıldaqçının və ya sizə yeni yazan «köməkçinin» pulunuzu geri almağınız üçün guya lazım olduğunu dediyi buraxılış haqları, vergilər və pul çıxarma xərcləri də buna daxildir.
  2. Kartınızın üzərindəki nömrə və ya rəsmi mobil tətbiq vasitəsilə bankınızla, kartı buraxan təşkilatla və ya ödəniş tətbiqinizlə əlaqə saxlayın və fırıldaqçıya ödəniş etdiyinizi deyin.
  3. Sübutları yox olmadan əvvəl qeydə alın.
  4. Şifrə, birdəfəlik kod, kart məlumatı və ya şəxsiyyət vəsiqəsinin surətini paylaşmısınızsa, şifrələri dəyişin, iki mərhələli təsdiqləməni aktivləşdirin və bankınıza xəbər verin.
  5. Profil və ya elan barədə platformaya şikayət edin, sonra polisə müraciət edin.
  6. Fırıldaqçıya cavab verməyi dayandırın, amma yazışmanı silməyin.

Bankla əlaqədə sürət hər şeydən vacibdir. Fırıldaqçının fotolarının haradan gəldiyini pulla bağlı addımları bitirəndən sonra da yoxlaya bilərsiniz.

Pulumu geri almaq üçün banka və ya ödəniş xidmətinə necə müraciət edim?

Fırıldaqçı tərəfindən aldadılaraq ödəniş etdiyinizi açıq deyin və ödənişin dayandırıla, geri çağırıla və ya qaytarıla bilib-bilməyəcəyini soruşun. Tarixi, kimlə danışdığınızı və müraciət nömrəsini qeyd edin. ABŞ Federal Ticarət Komissiyası (FTC) da hər ödəniş üsulu üçün eyni şeyi tövsiyə edir: ödənişi həyata keçirən şirkətlə dərhal əlaqə saxlayın.

Heç nə zəmanətli deyil: özünüz etdiyiniz köçürməni bank icra etdikdən sonra geri qaytarmaq adətən çətindir, bəzən isə mümkün olmur. Yenə də zəng edin: bankınız alan bankla əlaqə saxlaya bilər, müraciətiniz isə rəsmi qeydə düşür.

  • Kartla ödəniş: kartı buraxan bankdan əməliyyata etiraz etməyi, yəni chargeback prosedurunu başlatmağı xahiş edin.
  • Bank köçürməsi və ya kartdan karta köçürmə: bankınızdan köçürməni geri çağırmağa cəhd etməyi və alan bankı xəbərdar etməyi xahiş edin; alıcının adını, hesab nömrəsini (IBAN) və ya kart nömrəsini hazır saxlayın.
  • Pul köçürmə sistemləri: xidmətin fırıldaqla bağlı xəttinə dərhal zəng edin; pul hələ nağdlaşdırılmayıbsa, köçürməni bəzən dayandırmaq olur.
  • Hədiyyə kartları: kartı buraxan şirkətə kart nömrəsinin və PIN kodun fırıldaqçının əlinə keçdiyini bildirin.
  • Ödəniş tətbiqləri: ödənişi tətbiqin içindən bildirin və geri qaytarılmasını tələb edin.
  • Kriptovalyuta: istifadə etdiyiniz birjaya və ya kripto bankomatın operatoruna bildirin; FTC xəbərdarlıq edir ki, kripto ödənişlərində kart ödənişlərindəki hüquqi qorunma yoxdur.

Yalnız kartınızın üzərindəki və ya bankın rəsmi saytındakı nömrədən istifadə edin; fırıldaqçının və ya kömək təklif edən birinin göndərdiyi nömrəyə heç vaxt zəng etməyin.

Hansı sübutları saxlamalıyam?

Fırıldaqçılar pulu aldıqdan sonra çox vaxt profillərini silir, sizi bloklayır və ya mesajları yox edir. Polisə müraciət etməzdən əvvəl hər şeyi söhbət tətbiqindən kənarda, təhlükəsiz bir yerə köçürün və o vaxta qədər telefonunuzu və ya kompüterinizi sıfırlamayın, çünki sübutların bir hissəsi orada ola bilər.

  • Profilin, elanın və ya saytın keçidləri, həmçinin fırıldaqçının istifadə etdiyi bütün istifadəçi adları, telefon nömrələri və e-poçt ünvanları.
  • Profilin, onun fotolarının və bütün yazışmanın tarixləri görünən ekran şəkilləri; tətbiq imkan verirsə, söhbətin ixrac edilmiş faylı.
  • Fırıldaqçının göndərdiyi fotolar, mümkünsə orijinal fayllar şəklində.
  • Ödəniş qeydləri: qəbzlər, hesab çıxarışları, alıcının adı, IBAN-ı və ya kart nömrəsi, hədiyyə kartlarının nömrələri, kripto pul kisələrinin ünvanları və əməliyyat identifikatorları.
  • Qısa xronologiya: necə tanış olduğunuz, sizə nə vəd edildiyi, nə vaxt və necə ödəniş etdiyiniz.
  • Bankdan, platformadan və polisdən aldığınız müraciət nömrələri.

İnternet fırıldaqçılığından hara şikayət edə bilərəm?

Profil və ya elan başqasına çatmadan silinsin deyə əvvəlcə platformaya bildirin, sonra məbləğ nə qədər kiçik olsa da, polisə müraciət edin: şikayətlər istintaqa hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirməyə kömək edir. Azərbaycandakı rəsmi yollar aşağıdadır; xaricdə yaşayırsınızsa, olduğunuz ölkənin polisinə müraciət edin.

  • Polis: Daxili İşlər Nazirliyinin 102 zəng mərkəzinə zəng edin, yaxınlıqdakı polis şöbəsinə gedin və ya e-muraciet.mia.gov.az ünvanındakı elektron müraciət sistemi vasitəsilə yazılı müraciət göndərin. 2023-cü ildən nazirlikdə Kibercinayətkarlıqla Mübarizə Baş İdarəsi fəaliyyət göstərir.
  • Mərkəzi Bank: bankınız, ödəniş təşkilatınız və ya başqa maliyyə qurumu şikayətinizə lazımi qaydada baxmırsa, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankına 966 qaynar xətti və ya contact.e-cbar.az onlayn platforması vasitəsilə müraciət edə bilərsiniz.
  • Hədə alırsınızsa və ya təhlükə altındasınızsa, dərhal 102 və ya 112 nömrəsinə zəng edin.
  • Xaricdə: Türkiyədə imzalı ərizə ilə polisə və ya Cumhuriyet Başsavcılığına, Almaniyada istənilən polis məntəqəsinə və ya əyalətinizin Onlinewache portalına, İngiltərə, Uels və Şimali İrlandiyada Report Fraud xidmətinə, ABŞ-da isə FTC-yə və FBI-ın IC3 mərkəzinə müraciət edə bilərsiniz.
  • Hər halda: fırıldaqçının istifadə etdiyi tanışlıq tətbiqi, sosial şəbəkə, elan saytı və ya mesajlaşma xidməti.

Sübutlarınızı və xronologiyanı özünüzlə götürün, sizə verilən müraciət nömrəsini saxlayın; bankınız onu soruşa bilər.

Fırıldaqçının fotolarını axtarmaq məni kimin aldatdığını göstərərmi?

Adətən yox. Romantik fırıldaqçılar və saxta satıcıların çoxu profillərini açıq sosial şəbəkələrdən kopyalanmış real insanların şəkilləri ilə qurur; Almaniya polisinin cinayət profilaktikası xidməti də romantik fırıldaqçıların istifadə etdiyi şəkillərin oğurlanmış olduğunu açıq deyir. Ona görə də uyğunluq çox vaxt pulunuzu alan şəxsə deyil, şəkillərindən istifadə olunduğundan xəbərsiz olan günahsız birinə aparır.

Bu, yenə də dəyərli məlumatdır. O, profilin saxta olduğunu göstərir, şikayətlərinizi gücləndirir və eyni üzdən istifadə edən başqa saxta profilləri və ya fırıldaq xəbərdarlıqlarını üzə çıxara bilər. Nəticənin olmaması isə heç nəyi sübut etmir: fotolar qapalı hesabdan götürülə, redaktə edilə və ya süni intellektlə yaradıla bilər; sonuncu halda tapılacaq real insan ümumiyyətlə yoxdur.

Fırıldağın arxasında kimin dayandığını müəyyən etmək polisin işidir. Heç kimi özünüz izləməyə, onunla üzləşməyə və ya ifşa etməyə çalışmayın.

Fırıldaqçının fotolarının haradan gəldiyini necə yoxlayım?

Eyni şəklin surətlərini axtaran pulsuz tərs şəkil axtarışı sistemlərindən başlayın. Fırıldaqçının hər fotosunu həm tam, həm də yalnız üzə qədər kəsilmiş şəkildə Google Lens, Bing Visual Search, TinEye və ya Yandex-ə yükləyin; hər sistem internetin fərqli hissəsini əhatə etdiyi üçün bir neçəsini sınayın. Tərs şəkil axtarışı haqqında bələdçimiz hər aləti addım-addım izah edir.

Üz axtarışı isə oxşar üzün göründüyü başqa fotoları axtarır; bu, şəkillər kəsildikdə, filtrləndikdə və ya fərqli formada paylaşıldıqda kömək edir. Hazırda oxuduğunuz FaceSonar saytı mənbəni önə çıxaran belə bir üz axtarışı təklif edir. Bir foto yükləyirsiniz, o gizli saxlanılır və siz üzü seçirsiniz; ödənişli hesabatın kilidini açdığınız zaman axtarış açıq veb-səhifələrdən ibarət üçüncü tərəf üz indeksində aparılır və hər nəticə oxşarlıq balı ilə mənbə keçidini göstərir. Ödənilməmiş axtarışlardakı fotolar 30 gündən sonra silinir. Hesabatlar ödənişlidir, ona görə də pulsuz sistemlərdən başlayın.

  • İndeks yalnız açıq veb-səhifələri əhatə edir; girişlə qorunan tanışlıq tətbiqi profillərini, qapalı hesabları, mesajları və canlı videoları əhatə etmir.
  • Yüksək oxşarlıq balı yoxlanılmalı bir işarədir, iki fotonun eyni insanı göstərdiyinin sübutu deyil.
  • Nəticəni şikayətinizə əlavə etməzdən əvvəl mənbə səhifəni açın, adları, tarixləri və təfərrüatları müqayisə edin.

Fotolar başqasına məxsusdursa, nə etməliyəm?

Şəkillərdəki insana başqa bir zərərçəkmiş kimi baxın. Onun fırıldaqla, böyük ehtimalla, heç bir əlaqəsi yoxdur; onu açıq şəkildə ittiham etmək və ya fotolarını «fırıldaqçı budur» deyə paylaşmaq ona ciddi ziyan vura və sizi hüquqi problemlərlə üz-üzə qoya bilər.

Keçidləri sübutlarınıza və şikayətlərinizə əlavə edin, eyni üzdən istifadə edən digər saxta profillərdən də şikayət edin. Real insana xəbər vermək istəsəniz, qısa və faktlara əsaslanan bir mesaj yazın, maliyyə məlumatlarınızı paylaşmayın. Kiminsə sizin fotolarınızla saxta profil açdığı halda nə etmək lazım olduğunu izah edən bələdçimizi də ona göndərə bilərsiniz.

Uydurma nümunə: addımlar bir-birini necə tamamlayır?

Aşağıdakı ssenari uydurmadır, heç bir real hadisəyə və ya şəxsə əsaslanmır.

Leyla tanışlıq tətbiqində Daniel adlı biri ilə tanış oldu. Daniel xaricdə işləyən mühəndis olduğunu dedi, bir həftə ərzində söhbəti mesajlaşma tətbiqinə keçirdi və iki ay sonra yığdığı pulları Azərbaycana göndərmək üçün gömrük rüsumunu ödəməkdə kömək istədi. Leyla iki dəfə pul köçürdü. Bu dəfə «buraxılış vergisi» üçün üçüncü tələb gələndə dayandı və bacısı ilə danışdı.

Həmin axşam bankının qaynar xəttinə zəng edib fırıldaq barədə məlumat verdi və son köçürmənin geri çağırılmasına cəhd edilməsini istədi, sonra yazışmanı, profilin ekran şəkillərini və qəbzləri saxladı. Tərs şəkil axtarışı Danielin fotolarını başqa ölkədəki bir fitnes məşqçisinin açıq hesabında, başqa ad altında tapdı. Leyla profili tətbiqə oğurlanmış fotolardan istifadə edən fırıldaqçı kimi bildirdi, keçidləri polisə təqdim etdi və məşqçini narahat etmədi. İki həftə sonra tanımadığı biri əvvəlcədən ödəniş müqabilində pulunu geri qaytarmağı təklif etdi; Leyla bunun ikinci fırıldaq olduğunu anladı, ekran şəklini saxladı və hesabı blokladı.

Foto axtarışının nəyi edib, nəyi etmədiyinə diqqət yetirin: profilin saxta olduğunu sübut etdi, amma Danielin əslində kim olduğunu heç vaxt göstərmədi.

«Pulunuzu geri qaytararıq» fırıldağını necə tanıyım?

Pul itirmiş insanlar tez-tez yenidən hədəfə çevrilir. ABŞ Federal Ticarət Komissiyası (FTC) pul müqabilində vəsaitinizi geri qaytarmağı vəd edən fırıldaqlar barədə xəbərdarlıq edir; FBI isə saxta hüquq firmaları, 2026-cı ildə isə bəzən rəsmi şəxslərin süni intellektlə yaradılmış videolarından istifadə edərək özünü FBI-ın İnternet Cinayətləri üzrə Şikayət Mərkəzi (IC3) kimi təqdim edən cinayətkarlar barədə xəbərdarlıq edib. Sizə zəng edib özünü polis, prokurorluq və ya bank əməkdaşı kimi təqdim edən və pul, kart məlumatı və ya SMS kodu istəyən şəxsə inanmayın: dəstəyi asın və rəsmi nömrəyə özünüz zəng edin.

  • Sizinlə ilk onlar əlaqə saxlayır və itkinizdən artıq xəbərdardırlar.
  • Əvvəlcədən haqq, vergi və ya depozit istəyirlər, çox vaxt hədiyyə kartı, kriptovalyuta və ya pul köçürməsi ilə.
  • Polis, FBI, tənzimləyici qurum və ya bankınızla əməkdaşlıq etdiklərini iddia edir, ya da rəsmi görünüşlü sənədlər göndərirlər.
  • Nəticəyə zəmanət verir və ya son tarix bəhanəsi ilə sizi tələsdirirlər.
  • Cihazınıza uzaqdan giriş, internet bankçılığı şifrəniz və ya birdəfəlik kodlar istəyirlər.

Dövlət qurumları və real təşkilatlar pulunuzu geri almağınız üçün sizdən haqq istəmir; FBI da IC3-ün sosial şəbəkələr və ya mesajlaşma tətbiqləri vasitəsilə pul qaytarmadığını bildirir.

Fırıldağa düşdükdən sonra özümə necə qayğı göstərim?

Fırıldağa düşmək sizə qarşı törədilmiş cinayətdir, uğursuz olduğunuz bir imtahan deyil. Utanc çox insanı susmağa vadar edir, bu da şikayət etməyi və dəstək almağı çətinləşdirir. Baş verənləri etibar etdiyiniz birinə danışın; özünüzü çox sıxılmış hiss edirsinizsə, həkiminizə və ya psixoloqa müraciət edin.

Fırıldaqçılar çox vaxt yeni adlarla yenidən cəhd edir, ona görə də hekayənizi bilirmiş kimi görünən yeni tanışlara qarşı ehtiyatlı olun. Özünüzü hazır hiss etdikdə romantik fırıldağın əlamətləri barədə bələdçimiz diqqət etməli olduğunuz qəlibləri izah edir, catfish yoxlaması səhifəmiz isə bağlanmazdan əvvəl yeni tanışınızın fotolarını yoxlamağa kömək edir.

Tez-tez verilən suallar

İnternetdə fırıldağa düşdüm. Pulumu geri ala bilərəmmi?

Bəzən, xüsusən bankınızla və ya ödəniş xidmətinizlə tez əlaqə saxlasanız; kart ödənişləri adətən köçürmələrə, hədiyyə kartlarına və ya kriptovalyutaya nisbətən daha yaxşı qorunur. Zəmanət olmadığı üçün polisə də müraciət edin və bütün müraciət nömrələrini saxlayın. Pul müqabilində vəsaitinizi qaytarmağı vəd edən heç kimə ödəniş etməyin.

Üz axtarışı fırıldaqçının əslində kim olduğunu göstərəcəkmi?

Nadir hallarda. Fırıldaqçılar adətən başqasının fotolarından istifadə etdiyi üçün uyğunluq çox vaxt şəkillərin günahsız sahibinə aparır. Bu, yenə də profilin saxta olduğunu sübut etməyə kömək edir. Cinayətkarı müəyyən etmək polisin işidir.

Fotolarından istifadə olunan şəxslə əlaqə saxlamalıyammı?

Məcbur deyilsiniz. Əlaqə saxlasanız, qısa, nəzakətli və faktlara əsaslanan yazın, onu ittiham etməyin və maliyyə məlumatlarınızı paylaşmayın. O da şəkil oğurluğunun qurbanıdır və saxta profillərdən özü şikayət etmək istəyə bilər.

Fırıldaqçı hələ də mənə yazır. Cavab verməliyəmmi?

Yazışmanı saxlayın, sonra cavab verməyi dayandırın və hesabı bloklayın. Polisə müraciət etdiyinizi deməyin və onun kim olduğunu dilindən almağa çalışmayın; bu, hədələrə və ya yeni bir hekayəyə səbəb ola bilər. Hədə alsanız, mesajları polisə müraciətinizə əlavə edin.

Fırıldaqçıya şəxsiyyət vəsiqəmin şəklini göndərmişəm. Nə etməliyəm?

Bankınıza xəbər verin, hesablarınızı diqqətlə izləyin və bunu polisə müraciətinizdə qeyd edin. Azərbaycan Kredit Bürosundan, məsələn, findoc.az kabineti vasitəsilə, ildə iki dəfə pulsuz kredit hesabatı ala və adınıza xəbəriniz olmadan kredit götürülüb-götürülmədiyini yoxlaya bilərsiniz.

Mənbələr və əlavə kömək

Bu keçidlər rəsmi və ya müstəqil mənbələrə aparır. FaceSonar onlarla əlaqəli deyil.